การจัดการศึกษาเพื่อผู้ลี้ภัยไม่อาจรีรอได้      สุนทรพจน์ข้างล่างนี้กล่าวโดยสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาพระบรมราชกุมารีในฐานะองค์สมาชิกสภากองทุนการศึกษาเพื่อผู้ลี้ภัย ในงานประชุมสัมมนาซึ่งจัดขึ้น ณ กรุงเจนีวา ประเทศสวิสเซอร์แลนด์     "การศึกษาทำให้เกิดโอกาสในการเลือก และโอกาสที่จะเลือกการมีสันติภาพ" คำขวัญของสภากองทุนการศึกษาเพื่อผู้ลี้ภัย คงอธิบายได้เป็นอย่างดีว่าเพราะเหตุใดเราจึงได้มารวมกันอยู่ที่นี่ เพื่อร่วมหารือถึงการจัดการศึกษาให้แก่ผู้ลี้ภัย ผู้ลึ้ภัยได้รับทุกข์ทรมานจากความรุนแรงของสงคราม และความบอบช้ำจากผลของความขัดแย้งซึ่งคนส่วนใหญ่ไม่อาจเคยรู้สึกหรือเคยมีประสพการณ์มาก่อน เพราะฉะนั้นการให้การศึกษาที่เพียงพอแก่ผู้ลี้ภัย หมายถึง การให้โอกาสแก่พวกเขาที่จะเลือกการมีสันติภาพในอนาคต     ในบรรดาประเทศที่เป็นผู้ดูแลผู้ลี้ภัย มีหลายประเทศที่กำลังอยู่ในระหว่างการพัฒนาตัวเอง ซึ่งส่วนใหญ่ยังไม่สามารถจัดการศึกษาระดับประถมศึกษาในประเทศของตนเองได้อย่างทั่วถึง เพราะฉะนั้นจึงเป็นความท้าทายอย่างยิ่ง เมื่อเราตัดสินใจที่จะสร้างความมั่นใจให้เกิดขึ้นว่าผู้ลี้ภัยในประเทศเหล่านั้นจะได้รับการศึกษาหลังระดับประถมศึกษา ในขณะเดียวกันถ้าเราเพิกเฉยต่อปัญหานี้ สิ่งเหล่านี้จะส่งผลกระทบไปถึงช่วงขีวิตของคนรุ่นต่อมาอีกหนึ่งถึงสองรุ่น จะเห็นได้ว่า ผลเสียหายที่เกิดจากการเพิกเฉยต่อสิทธิประโยชน์ทางการศึกษาของผู้ลี้ภัยในระดับนี้จะกินระยะเวลายาวนานและส่งผลกระทบต่อประเทศที่เป็นผู้ดูแลผู้ลี้ภัยทั้งทางส้งคมและทางเศรษฐกิจ     ในเชิงสังคม สิ่งที่เป็นภาวะอันตรายคือความแตกต่างที่แปลกแยกทางด้านชนชั้นของคนในสังคม เช่น พวกชนกลุ่มน้อยในสังคมของเรา ดังนั้นหากปราศจากทักษะการทำงานที่จำเป็นเพื่อสร้างความมั่นคงให้กับการมีคุณภาพชีวิตที่สมเหตุสมผลสำหรับพวกเขาและครอบครัวของเขาแล้ว ผู้ลี้ภัยจะประสบปัญหาหนักและถูกกดดันให้อยู่ในสถานการณ์ที่อาจจะสร้างความเดือดร้อนให้กับผู้อื่นได้     เรารับรู้บทเรียนจากประเทศที่พัฒนาแล้วที่ลูกหลานรุ่นแรกๆของผู้ลี้ภัยที่เข้ามาตั้งรกรากใหม่ เติบโตขึ้นท่ามกลางบรรยากาศของสังคมสองวัฒนธรรมและสองค่านิยม ซึ่งถ้าอยู่ในสถานการณ์ที่ได้รับการส่งเสริมเยาวชนเหล่านี้จะได้ประโยชน์จากความหลากหลายทางวัมนธรรมและค่านิยมตั้งแต่เยาว์วัย ในขณะเดียวกันถ้าอยู่ในสภาพแวดล้อมที่เต็มไปด้วยความแปลกแยก เด็กจะเกิดความสับสนและสิ้นหวังกับแนวคิดของความเป็นสังคมโดยรวม ในกรณีหลังนี้โดยปกติจะทำให้สายใยของสังคมถูกตัดขาดไปพร้อมๆกับสำนึกแห่งจิตวิญญาณของความเป็นชุมชน ความรับผิดชอบส่วนบุคคลและการเคารพผู้อื่น     ในเชิงเศรษฐศาสตร์ การตั้งคำถามเกี่ยวกับการศึกษาในระดับหลังประถมศึกษาคงไม่ใช่ลักษณะคำถามที่ว่า "เราจะมีงบประมาณมาสนับสนุนหรือไม่" แต่เป็น " เราจะไม่สนับสนุนได้หรือ" มากกว่า ในขณะที่ผู้ลี้ภัยอาศัยอยู่ในประเทศที่ดูแลพวกเขา ความรู้สึกถึงคุณค่าในตัวเองของเขาจะสูงขึ้นไปตามสัดส่วนความสามารถของการเรียนรู้ทักษะการทำงานใหม่ๆที่ได้รับ และการยอมรับจากคนในสังคม ในขณะที่ประเทศที่เป็นผู้ดูแลจะได้รับประโยชน์จากการมีจำนวนแรงงานในประเทศเพิ่มมากขึ้น การศึกษาในระดับหลังประถมศึกษาที่เป็นทางการ     ความหมายโดยรวม ของ การศึกษาในระดับหลังประถมศึกษาคือ การศึกษาที่ได้ขยายขอบเขตการศึกษาให้ก้วางออกไปจากขอบเขตการศึกษาของระดับพื้นฐานการศึกษา เช่น ในระดับมัธยมศึกษาเด็กเริ่มเข้าสู่วัยรุ่น และการศึกษาในระดับหลังมัธยมศึกษา เยาวชนเหล่านี้จะได้รับการฝึกฝนทักษะทางด้านอาชีพหลากหลายสาขา ดังนั้นเป้าหมายหลักของการศึกษาในระดับหลังประถมศึกษาจึงมุ่งเน้นการให้ความช่วยเหลือนักเรียนให้ได้เรียนรู้ทักษะเฉพาะทางที่จำเป็นต่อการประกอบอาชีพของพวกเขาในอนาคต     อุปสรรคสำคัญที่เป็นปัญหาใหญ่ของการพัฒนาระบบการศึกษาในระดับหลังประถมศึกษาคือการศึกษาในระดับนี้ต้องการผู้ที่มีความชำนาญสูง ซึ่งหมายถึงจะต้องมีการเปิดรับครูและว่าจ้างครูประจำผู้มีคุณสมบัติมีความชำนาญพิเศษเฉพาะทาง เช่น ทางด้าน คอมพิวเตอร์ คณิตศาสตร์ วิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี และภาษา ซึ่งเป็นเรื่องที่เป็นไปได้ยาก     อีกปัญหาหนึ่งคือจะต้องมีระบบการบริหารที่เหมาะสมมาสนับสนุนการทำงานทั้งในเรื่องหลักสูตรการศึกษา ห้องปฏิบัติการ เครื่องมือเครื่องใช้ที่เหมาะสม อุปกรณ์การเรียนการสอนสอนที่ทันสมัย ซึ่งสิ่งเหล่านี้มักมีจำนวนไม่เพียงพอและราคาสูง นอกจากนี้ยังจำเป็นต้องมีการอบรมครูอย่างสม่ำเสมอ เพื่อให้ครูสามารถตามความก้าวหน้าของความรู้และวิทยาการใหม่ๆได้ทัน ปัญหาสุดท้ายคือ การขาดการเรียนการสอนแบบเฉพาะตัว เนื่องจากสัดส่วนอัตราของครูและนักเรียนแตกต่างกันมาก โดยเฉพาะอย่างยิ่งในแถบชนบทที่อยู่ห่างไกล ส่งผลให้นักเรียนขาดความกระตือรือร้น และไม่ประสพผลสำเร็จในการศึกษาเท่าที่ควร ปัญหาเหล่านี้เกิดขึ้นในโรงเรียนปกติโดยทั่วไป และปัญหาดังกล่าวจะยิ่งปรากฏเด่นชัดมากยิ่งขึ้นในกลุ่มผู้ลี้ภัยที่แสวงหาโอกาสทางการศึกษาในระดับหลังประถมศึกษาที่มีคุณภาพสูง การฝึกฝนทักษะอาชีพ     รูปแบบการศึกษาที่จัดว่าประสพความสำเร็จที่สุดในพื้นที่ที่ขาดการส่งเสริม คือ การจัดการศึกษาระดับหลังประถมศึกษาควบคู่ไปกับการฝึกฝนทักษะวิชาชีพ การจัดการศึกษาแบบนี้ประสบผลสำเร็จในระดับที่น่าพอใจแม้จะมีอุปสรรคเกิดขึ้นมากมาย แนวความคิดของโครงการนี้คือการจัดการศึกษาแบบ 2 ระบบควบคู่กันไป โดยมุ่งให้นักเรียนได้รับทั้งความรู้ทั่วไปและทั้งทักษะทางวิชาชีพ สำหรับผู้ที่ไม่สามารถศึกษาต่อได้ก็จะมีความรู้ทางวิชาชีพไปประกอบอาชีพเลี้ยงตัวเองได้     การฝึกทักษะวิชาชีพในระดับมัธยมศึกษาสามารถมุ่งเน้นไปยังหลักสูตรต่างๆได้ อย่างมีประสิทธิภาพ เช่นหลักสูตรคอมพิวเตอร์ เกษตรกรรม อีเล็คโทรนิค เครื่องยนต์ ศิลปะ และบริหารธุรกิจ เป็นต้น การฝึกทักษะวิชาชีพสามารถพัฒนาต่อไปได้อีกโดยการรวบรวมเป็นฐานความรู้ทางการศึกษา เช่น การเพาะเนื้อเยื่อต้นไม้ การขยายพันธุ์พืชในทางพฤกษศาสตร์ การออกแบบและการบรรจุหีบห่อในชั่วโมงวิชาศิลปะ     ส่วนการขาดครูผู้มีความเชี่ยวชาญเฉพาะด้านสามารถแก้ไขได้ด้วยวิธีการให้การศึกษาแบบทางไกล แม้มีงบประมาณและทรัพยากรจำกัดแต่โรงเรียนยังสามารถพัฒนาโครงการไปได้เป็นอย่างดีด้วยวิธีการแสวงหาผู้ช่วยโดยการสร้างเครือข่ายและร่วมเป็นส่วนหนึ่งในโครงการของมหาวิทยาลัย วิทยาลัย และองค์กรอื่นๆ กรณีศึกษา: การศึกษาของผู้ลี้ภัยและกลุ่มที่ขาดโอกาสในประเทศไทย     ประสพการณ์ในการพัฒนาและบริหารการศึกษาของข้าพเจ้าเท่าที่ผ่านมาไม่ได้เกี่ยวข้องกับผู้ลี้ภัยโดยตรง อีกทั้งการรับรองสถานะของการเป็นผู้ลี้ภัยมิได้เกิดขึ้นได้ง่ายๆ อย่างไรก็ตาม เมื่อปี พ.ศ 2531 ในฐานะรองอุปนายิกาสภากาชาดไทยขัาพเจ้ามีโอกาสได้พบกับผู้คนซึ่งต้องละทิ้งประเทศของเขาเพื่อหนีภัยจากการสู้รบ คนเหล่านี้ถูกเรียกว่า " ผู้หลบหนีเข้าเมืองผิดกฏหมาย " พวกเขาถูกจัดให้อยู่ในค่ายพักเพื่อรอการส่งกลับสู่ประเทศของตน บางคนถูกกำหนดให้ส่งต่อไปยังประเทศที่สาม ขณะที่พวกเขาอยู่ในประเทศไทยจึงเป็นสิ่งจำเป็นที่สุดที่พวกเขาควรจะได้รับความรู้และทักษะที่มีประโยชน์ต่อบทบาททางสังคมของเขาในอนาคต เราได้จัดการอบรมฝึกอาชีพ เช่น เกษตรกรรม และอุตสาหกรรมในครัวเรือน ทอผ้าและสานตะกร้า ให้กับเยาวชน และผู้ใหญ่ที่สนใจ ภาษาที่ใช้ในการ อบรมมีทั้งที่ใช้ภาษาของพวกเขาเอง ภาษาไทยและภาษาอังกฤษ ซึ่งเราคิดว่าน่าจะเป็นประโยชน์แก่พวกเขา และถ้าเรารู้แน่นอนว่าเขาจะถูกส่งต่อไปยังประเทศใด เราจะเปิดสอนภาษาของประเทศนั้นให้แก่เขาด้วย และผู้หลบหนีเข้าเมืองผิดกฏหมายบางคนมิได้อาศัยอยู่ในค่ายพัก พวกเขาได้รับอนุญาติให้เดินทางได้ภายในพื้นที่ที่กำหนด     นอกเหนือจากกลุ่มที่ข้าพเจ้ากล่าวถึงแล้ว ยังมีกลุ่มคนอีกกลุ่มหนึ่งซี่งคนกลุ่มนี้ไม่มีชื่อปรากฏอยู่ในทะเบียนราษฎร์ เป็นคนไร้สัญชาติ คนที่ไม่ได้ถือสัญชาติไทย และคนที่ไม่ได้ถือสัญชาติใดๆเลย รวมทั้งคนที่มาจากอีกฟากหนึ่งของชายแดน เด็กๆที่เข้าข่ายกรณีเหล่านี้ไม่สามารถเข้าเรียนในโรงเรียนได้ และถ้าเข้าเรียนได้เขาจะไม่ได้รับใบรับรองจากโรงเรียนหลังจากเรียนจบการศึกษา ไม่ว่าจะเป็นการศึกษาในระดับใดก็ตาม สิ่งเหล่านี้ทำให้ยากต่อการเข้าศึกษาต่อในสถาบันการศึกษาในระดับหลังประถมศึกษา และยากต่อการได้ทำงานที่ดีเมื่อพวกเขาเติบโตขึ้น     ในช่วงทศวรรษที่ผ่านมา มีคำประกาศแถลงว่าทุกคนในราชอาณาจักรนี้รวมทั้งผู้เข้าเมือง เด็กกำพร้า และเด็กเร่ร่อนมีสิทธิ์เข้ารับการศึกษาจนถึงระดับที่ 3 ทั้งในระบบการศึกษาในโรงเรียนและระบบการศึกษานอกโรงเรียน ทั้งในโรงเรียนของรัฐและของเอกชน ทั้งในระดับวิทยาลัยและมหาวิทยาลัย ทั้งนี้เพื่อสนับสนุนแนวความคิด "การศึกษาเพื่อมนุษยชาติ" ในทางปฏิบัติจวบจนปัจจุบัน เด็กๆที่ไม่มีหลักฐานการเกิดที่ชัดเจนถูกต้องตามระเบียบราชการยังไม่สามารถเข้าเรียนในโรงเรียนได้ เนื่องจากกระบวนการที่เคร่งครัดในกฏระเบียบที่ต้องการเอกสารทางราชการจำนวนมาก และขั้นตอนที่ใช้เวลานาน ทำให้ไม่เพียงแต่ผู้ไร้สัญชาติเท่านั้นที่ประสบกับปัญหานี้ ประชาชนไทยที่อยู่ในพื้นที่ห่างไกล หรือบริเวณชายแดนก็ประสบปัญหาเหล่านี้ด้วยเช่นกัน      ข้าพเจ้าได้มีโอกาสตามเสด็จทูลกระหม่อมพ่อและสมเด็จแม่ไปในพื้นที่แถบชนบทเพื่อทำงานในโครงการพัฒนาต่างๆ ตั้งแต่ยังอยู่ในช่วงวัยรุ่น ที่นั่นข้าพเจ้าได้เห็นถึงความยากลำบากของเด็กๆในการได้รับโอกาสทางศึกษาเพื่อศึกษาต่อในระดับหลังประถมศึกษา เด็กจำนวนมากเป็นโรคขาดสารอาหารซึ่งส่งผลกระทบต่อความสามารถทั้งทางกายภาพและทางสติปัญญาของพวกเขา     สิ่งที่เราทำอย่างต่อเนื่องมาถึงปัจจุบันคือ การส่งเสริมการเกษตร อาทิ ปลูกผัก ผลไม้ เลี้ยงสัตว์ และเลี้ยงปลา เราพยายามส่งเสริมสิ่งเหล่านี้เพื่อให้แน่ใจว่าเด็กๆจะได้รับสารอาหารที่ถูกสุขลักษณะ บางครั้งเราจำเป็นต้องให้สิ่งที่เป็นเครื่องป้องกันและอาหารเสริม ต่อมาภายหลังข้าพเจ้าได้รับการแนะนำว่า การเริ่มต้นติดตามดูแลสุขภาพของเด็กเมื่อเด็กเข้าสู่ระดับประถมศึกษาแล้วยังไม่เพียงพอ แต่ควรจะเริ่มตั้งแต่ชั้นอนุบาลหรือศูนย์รับเลี้ยงเด็ก และจะต้องติดตามดูแลสตรีมีครรภ์ด้วย รวมไปถึงดูแลสุขภาพสตรีที่เพิ่งให้กำเนิดบุตร และเด็กแรกเกิด นอกจากนี้จะต้องใส่ใจกับโรคติดต่อต่างๆ เช่น มาลาเรีย คางทูม และปัญหาจากยาเสพติด     กลุ่มเป้าหมายเหล่านี้อาศัยอยู่อย่างกระจัดกระจายตามพื้นที่ต่างๆ ที่ยากต่อการเข้าถึง จึงเป็นการยากที่จะจัดหาครูที่มีคุณสมบัติเหมาะสมให้กับพวกเขาได้อย่างเพียงพอ ดังนั้นการจัดฝึกอบรมครูและการอบรมสื่อการสอนจึงเป็นสิ่งสำคัญอย่างยิ่ง ในบางพื้นที่เราอาจจัดหาคอมพิวเตอร์เพื่อการสร้างเครือข่ายให้กับพวกเขาได้ ดังที่ข้าพเจ้าได้กล่าวมาแล้วข้างต้น แต่พื้นที่ส่วนใหญ่มีข้อจำกัดที่เราไม่สามารถทำเช่นนั้นได้     โรงเรียนประถมศึกษาหลายโรงเรียน ภาษาไทยมิใช่ภาษาหลักของเด็กๆ เด็กนักเรียนมาจากต่างเผ่าพันธ์กันโดยมีภูมิหลังทางวัฒนธรรมที่หลากหลาย นอกจากนี้พวกเขายังเข้าใจภาษาไทยซึ่งเป็นภาษาที่ใช้ในการสอนไม่เพียงพอ ส่งผลให้พื้นฐานความรู้ด้านวิชาการในวิชาหลักๆ เช่น คณิตศาสตร์และวิทยาศาสตร์ของเขาไม่ดีเท่าที่ควร และทำให้พวกเขาไม่ประสบความสำเร็จในการศึกษาระดับมัธยมศึกษา การจัดการศึกษาสำหรับผู้ลี้ภัยก็ประสบปัญหาทางด้านภาษาและความแตกต่างของสำเนียงท้องถิ่นเช่นเดียวกัน     ดังนั้น เราจึงจัดให้มีการอบรมทักษะอาชีพโดยมีจุดมุ่งหมายที่หลากหลาย อาทิเช่น การอบรมเรื่องเครื่องยนต์กลไกสำหรับกลุ่มเยาวชน เพื่อให้เขาสามารถซ่อมบำรุงเครื่องมือเครื่องใช้ภายในบ้านและในชุมชนได้ด้วยตัวเอง อีกทั้งยังสามารถสร้างรายได้ ข้าพเจ้าขอกล่าวถึงโครงการ 2 โครงการซึ่งสัมพันธ์กับเรื่องที่เรากำลังพูดถึง และอาจจะเป็นประโยชน์ในการนำไปใช้กับการจัดการศึกษาให้กับผู้ลี้ภัยได้อย่างมีประสิทธิภาพ     โครงการแรก คือ การจัดตั้งร้านค้าสหกรณ์ในโรงเรียน เด็กๆจะได้เรียนรู้หลักการและวิธีการของการทำงานร่วมกันในสังคม ได้พูดคุยปรึกษา ออกเสียง และได้รับผิดชอบชีวิตของตนเอง นอกจากนี้ เขาจะได้ทักษะทางด้านวิชาการในเรื่องการเขียนรายงาน พร้อมกับการเรียนรู้เกี่ยวกับคณิตศาสตร์ การบัญชี และการตลาดไปในตัว     โครงการที่ 2 เราจะต้องทำให้พวกเขาตระหนักถึงความสำคัญของการปกป้องรักษาสิ่งแวดล้อมและตระหนักถึงคุณค่าของการพัฒนาที่ยั่งยืน ซึ่งข้าพเจ้าเข้าใจว่าคงไม่จำเป็นต้องขยายความในประเด็นนี้ บทสรุป     ข้าพเจ้าขอกล่าวโดยสรุปว่า การศึกษาเป็นเรื่องของโครงการระยะยาว แต่ในขณะเดียวกันเป็นเรื่องเร่งด่วนอย่างยิ่ง เราไม่มีเวลาพอเพื่อรอผลจากการค้นหาหลักฐานเพื่อพิสูจน์ว่าเด็กเหล่านี้จัดอยู่ในประเภทบุคคลที่ถูกต้องตามกฎหมายหรือไม่ เพราะเด็กๆจะเติบโตขึ้นทุกวัน     การจัดการศึกษาให้แก่ผู้ลี้ภัยมิใช่เรื่องที่สามารถทำได้ง่ายๆ เพราะสถานการณ์ในแต่ละพื้นที่มีความแตกต่างกัน การจัดการศึกษาจึงต้องเป็นลักษณะที่ออกแบบเฉพาะเพื่อให้เหมาะสมสำหรับกลุ่มแต่ละกลุ่ม หรือแต่ละบุคคล การจัดการศึกษาเป็นงานที่ยิ่งใหญ่เกินกว่าจะมีใครสามารถทำคนเดียวตามลำพังได้ เป็นงานที่ต้องใช้ความพยายามอย่างเป็นจริงเป็นจังที่สุด พร้อมทั้งความมุ่งมั่นที่มีความตั้งใจจริงจากทุกฝ่าย และสื่งเหล่านี้จะเป็นจริงได้ต้องอาศัยน้ำใจที่โอบอ้อมอารีและจิตใจที่เอื้ออาทรต่อผู้อื่น ข้าพเจ้าเคยได้ยินทูลกระหม่อมพ่อและสมเด็จแม่ตรัสว่า " จงให้โดยไม่เลือกที่รักมักที่ชัง " จงเลือกทำในสิ่งที่ดีที่สุด หรือ ให้ความเอื้ออำนวยอย่างดีที่สุดแก่ทุกๆคนโดยไม่คำนึงว่าเป็นคนเผ่าพันธ์ใด ศาสนาใด และมีสถานะทางสังคมและเศรษฐกิจอย่างไร ขอให้เราได้ร่วมมือกันเพื่อช่วยกันสรรค์สร้างโลกใบนี้ให้ดียิ่งขึ้นกว่าเดิม     กองทุนการศึกษาเพื่อผู้ลี้ภัยก่อตั้งขึ้นโดยนางซาดาโกะ โอกาตะ อดีตข้าหลวงใหญ่ของสำนักงานข้าหลวงใหญ่เพื่อผู้ลี้ภัยแห่งสหประชาชาติ โดยมีจุดมุ่งหมายเพื่อทำให้เกิดการจัดการศึกษาในระดับหลังประถมศึกษาที่มีคุณภาพให้แก่เด็กๆผู้ลี้ภัยให้ได้ทั่วถึงที่สุดมากที่สุดเท่าที่จะมากได้ บางกอกโพสต์ : 4 ตุลาคม 2545

ดูฉบับภาษาอังกฤษ